Ι
Μοίρα μου νά 'ταν νά 'σπαζε
το τυχερό σου ρόδι
Παναγιώτης Κατωπόδης · 2015
Η Ροδιά
στον Έβρο
Οκτώ κινήσεις γύρω από μία λέξη της οποίας η ακρίβεια μοιάζει μεγαλύτερη από τη σύμπτωση.
Ακολούθησε τη μεταμόρφωση
«κι οι ρώγες του να άγγιζαν
το κατωχρό μου σώμα»
00
Γιατί ακριβώς Ροδιά;
Το ποίημα συμπεριφέρεται σαν να μην επιλέχθηκε πρώτα η εικόνα και ύστερα η λέξη, αλλά σαν η εικόνα να βλάστησε από μια ήδη φορτισμένη λέξη. Η επίμονη ακολουθία «ρόδι — Ροδιά — Ροδίτσα — δεντρώσω» αφήνει να υποτεθεί ένα προγενέστερο λεκτικό συμβάν. Η αιτία του μένει έξω από το κείμενο· οι συνέπειές του γεμίζουν κάθε στροφή.
01
Διαδραστική ανάγνωση
Οκτώ κινήσεις — μία απότομη προσγείωση
02
Φιλολογική ερμηνεία
Μία λέξη, πολλαπλές γενεαλογίες
Μια λέξη πριν από το ποίημα
Ο Michael Riffaterre ονομάζει hypogram μια προϋπάρχουσα λεκτική μήτρα από την οποία παράγεται η ποιητικότητα. Η «Ροδιά» λειτουργεί σαν ανάπτυγμα μιας τέτοιας μήτρας: όχι ως μεμονωμένο σύμβολο, αλλά ως γεννήτρια λέξεων, εικόνων και ρημάτων. Η μήτρα δεν τυπώνεται πουθενά· γίνεται αισθητή μόνο από την πίεση που ασκεί στο λεξιλόγιο. Riffaterre, Semiotics of Poetry
«Μοίρα μου» / «ρόδι σου»
Το πρώτο δίστιχο συνδέει τη μοίρα του ομιλητή με έναν καρπό που ανήκει στο δεύτερο πρόσωπο. Το σπάσιμο του «τυχερού ροδιού» ενσωματώνει το ελληνικό έθιμο όπου ο καρπός θραύεται για καλοτυχία· εδώ όμως η τελετουργία γίνεται σωματική. Οι σπόροι δεν σκορπίζονται στο κατώφλι αλλά αγγίζουν το «κατωχρό σώμα». Visit Greece — Pomegranate
Ο καρπός δύο κόσμων
Στον μύθο της Περσεφόνης το ρόδι ενώνει επιστροφή και καταδίκη, βλάστηση και κάτω κόσμο. Παράλληλα συνδέεται με την Αφροδίτη και τη γαμήλια ολοκλήρωση — θεότητα που το ίδιο το ποίημα κατονομάζει αργότερα. Ο καρπός επομένως μπορεί να είναι συγχρόνως γόνιμος και χθόνιος: η γλύκα του δεν αποχωρίζεται ποτέ το σκοτάδι. The Met — Mystery Cults
Τρεις οβιδιανές σκιές
Η Δάφνη προσφέρει το αρχέτυπο της ανθρώπινης μορφής που περνά στο φυτικό· η Βαυκίδα και ο Φιλήμων γίνονται δύο δέντρα με πλεγμένα κλαδιά· στον Πύραμο και τη Θίσβη το αίμα βάφει οριστικά τον καρπό. Οι τρεις μεταμορφώσεις φωτίζουν διαφορετικά σημεία του ποιήματος: το ερώτημα της προέλευσης, την κοινή ρίζα και τον κόκκινο χυμό που προαναγγέλλει πληγή. Οβίδιος, Μεταμορφώσεις IV · VIII
Ο κλειστός κήπος
Στο Άσμα Ασμάτων η ερωτική προσφώνηση οργανώνεται γύρω από νύφη, κλειστό κήπο, ευωδίες και περιβόλι ροδιών. Η «Ροδιά» επαναλαμβάνει αυτό το φυτικό ερωτικό ιδίωμα, αλλά το μεταθέτει στην υποτακτική: ο κήπος δεν είναι παρών· «μέλλει» να πλαστεί. Πρόκειται για κήπο της γλώσσας, όχι ακόμη της εμπειρίας. Άσμα Ασμάτων 4
Δεκαπεντασύλλαβη μνήμη
Πολλές γραμμές λειτουργούν ως χωρισμένα ημιστίχια οκτώ και επτά συλλαβών, το βασικό σώμα του πολιτικού στίχου. Ο τίτλος —αντικείμενο και τόπος— θυμίζει τη λαϊκή ονοματοδοσία έργων όπως «Το Γεφύρι της Άρτας». Το ποίημα δεν αναπαράγει αυστηρά το δημοτικό μέτρο· το θυμάται, το σπάει και το αφήνει να επιβιώνει ως ακουστικό υπόστρωμα. Brill — Political Verse
03
Φιλοσοφικός πυρήνας
Ανάμεσα στο όνομα και στο πράγμα
01
Φύσει ή θέσει; Ο πλατωνικός Κρατύλος ρωτά αν τα ονόματα ανήκουν στα πράγματα από τη φύση ή από σύμβαση. Εδώ μια λέξη μοιάζει να αποδεικνύει εκ των υστέρων τη «φυσικότητά» της: παράγει το φυτό που κατονομάζει και κατόπιν οργανώνει γύρω του ολόκληρο κόσμο. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Cratylus
02
Η μεταφορά δεν αντικαθιστά· δημιουργεί. Για τον Paul Ricoeur η ζωντανή μεταφορά δεν είναι διακοσμητική ανταλλαγή μίας λέξης με άλλη, αλλά πρόταση που γεννά νέα αναφορά. Η Ροδιά δεν καλύπτει απλώς κάτι προϋπάρχον· αποκτά κλώνους, εποχές, μυρωδιά και χρόνο — γίνεται ον μέσα στο ποίημα. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Ricoeur
03
Δύο γραμματικές της πραγματικότητας. Οι έξι πρώτες ενότητες κυριαρχούνται από ευχετικές και υποθετικές μορφές: «νά ’ταν», «να ’σπαζε», «να ’μουν», «αν έρθει», «να δεντρώσω». Στην τελευταία, τα ρήματα περνούν στην οριστική του ενεστώτα. Η μεταβολή της έγκλισης είναι και μεταβολή οντολογικού καθεστώτος: από το δυνατό στο αμετάκλητα παρόν.
04
Η έβδομη ενότητα υπάρχει χωρίς να διαβάζεται. Η αρίθμηση την καθιστά ισότιμη με τις άλλες, ενώ η αποσιώπηση αρνείται το περιεχόμενό της. Είναι ένα κενό με περίγραμμα — και επομένως όχι απουσία, αλλά ενεργή απόκρυψη.
05
Η πληγή προηγείται του τέλους. Ο πρώτος καρπός είναι ήδη σπασμένος. Το «ροδάτο» χρώμα της αυγής μπορεί αρχικά να διαβαστεί ως ζωογόνο· το τέλος όμως το αναδρομολογεί προς το αίμα. Η τελευταία εικόνα δεν εισάγει τη βία — αποκαλύπτει τι κυκλοφορούσε εξαρχής μέσα στον κόκκινο χυμό.
04
Το κείμενο
Η Ροδιά στον Έβρο
Οκτώ αριθμημένες κινήσεις γύρω από μία λέξη που μοιάζει να γνωρίζει περισσότερα απ’ όσα ομολογεί.
I
Μοίρα μου νά 'ταν νά 'σπαζε
το τυχερό σου ρόδι
κι οι ρώγες του να άγγιζαν
το κατωχρό μου σώμα
και νά γεμούσε χρώμα
ροδάτο της αυγής.
Ροδιά μου ανθοστόλιστη!
Με τι να σε ποτίσω;
Μη μαραθούν οι κλώνοι σου
τ' ανθιά μη σκορπιστούνε.
Τρέμω και συγκινούμαι
σ' αν γέρνεις προς τη γης.
Να 'μουν ο Ήλιος σου Ροδιά!
Ο αέρας στα κλαδιά σου!
Τα βλασταράκια τρυφερά,
ολόγλυκα ν' αγγίζω
και να σου ψιθυρίζω
να μη μου φοβηθείς,
αν έρθουν μέρες δύσκολες,
νύχτες ανταριασμένες
φωνές, στριγκλιές και σάλπιγγες.
Αν πέσει αδρό σκοτάδι,
αν στερηθείς το χάδι,
'δω 'θά 'μαι· θα με ιδείς.
II
Μ' αν έρθει η άνοιξη η καλή,
αν νύφη σε στολίσει,
θα το γεμίσω μπούμπουκα
τριγύρω σου δεντρί μου.
Να σε θαυμάζουν άλαλα,
να τα κοιτάς σα φέγγει.
Να σου κρατούνε συντροφιά,
και να σε ευωδιάζουν.
III
Κήπο τρανό, πεντάσπαρτο
γαλήνιο λιβάδι, και σμάρια
από μέλισσες που νέκταρ
θα γυρεύουν
η φύσις που σε χαίρεται
μέλλει για σε να πλάσει.
Στην πλάση ύμνους τα φυτά,
τα ζώα στη ζωή τους,
μεθυστικούς θα ψάλλουνε.
Στρατιές θα τραγουδούνε.
Και μες τα ηχοχρώματα
και μες τες αντηχήσεις
θα ιδείς των λεπιδόπτερων
τη μεταμόρφωσή τους.
IV
Ροδίτσα! Αχ! Ροδίτσα μου
πεντάμορφη που είσαι!
Ώρες μπορώ να σε θωρώ,
μέρες να σε παινεύω,
χρόνια να μένω δίπλα σου,
αιώνες να κρατήσω
μια ανάσα μες τα στήθη μου
μη φύγει η ζωή μου,
να μη σ' αφήσω μόνη σου
κι άλλος δε σε φροντίσει·
κι όσες κι αν έζηγα ζωές
τόσες θα 'μουν δικός σου.
V
Μην ήσουν πότε άνθρωπος;
Μην τρυφερό κορίτσι;
Μη' να σε ζήλεψε θεός;
Ο Δίας; Η Αφροδίτη;
VI
Να 'ταν Θεός να μ' άκουγε
δίπλα σου να δεντρώσω.
Να πλέκαμε τη ρίζα μας,
κι όλη τη φυλλωσιά μας.
Κάτωθε οι διερχόμενοι
διαβάτες να περνάνε
κι ευλαβικά να οσφραίνονται
το μόσχο της αγάπης.
VII
…
VIII
Πως τόση ονειροπόληση
στον κόσμο να επιζήσει;
Σπαράζεις μου όλο το κορμί,
θολώνεις μου τα μάτια,
ότε την πλάτη μου γυρνάς
και τη στολή σου βάζεις.
Κι ανάλαφρα το όπλο σου
πιάνεις και με σκοτώνεις.
05
Παραπομπές
Για να ανοίξει η ανάγνωση
- Michael Riffaterre — Semiotics of PoetryΤο hypogram ως προϋπάρχουσα λεκτική μήτρα της ποιητικής παραγωγής.
- Paul Ricoeur — Η ζωντανή μεταφοράΗ μεταφορά ως παραγωγή νέας αναφοράς και όχι ως διακοσμητική υποκατάσταση.
- Πλάτων — ΚρατύλοςΗ διαμάχη για τη φυσική ή συμβατική ορθότητα των ονομάτων.
- Visit Greece — PomegranateΤο σπάσιμο του ροδιού ως ελληνικό τελετουργικό καλοτυχίας.
- The Met — Mystery CultsΗ Περσεφόνη, το ρόδι και ο κύκλος καθόδου και επιστροφής.
- Αθηναίος — Το ρόδι της ΑφροδίτηςΗ σύνδεση του καρπού με την Αφροδίτη, τη γονιμότητα και τον γάμο.
- Οβίδιος — Μεταμορφώσεις IΗ Δάφνη και το αρχέτυπο της φυτικής μεταμόρφωσης.
- Οβίδιος — Μεταμορφώσεις IVΟ Πύραμος και η Θίσβη: το αίμα που αλλάζει το χρώμα του καρπού.
- Οβίδιος — Μεταμορφώσεις VIIIΗ Βαυκίδα και ο Φιλήμων ως δύο δέντρα με πλεγμένα κλαδιά.
- Άσμα Ασμάτων 4Ο κλειστός κήπος, η νύφη, οι ευωδίες και το περιβόλι ροδιών.
- Brill — Political VerseΟ πολιτικός στίχος και η τομή του σε ημιστίχια οκτώ και επτά συλλαβών.
Η πρώτη μεταστοιχείωση
Η πρώτη πράξη είναι θραύση. Ο καρπός ανοίγει και μεταφέρει χρώμα στο κατωχρό σώμα. Το «ροδάτο» ενώνει αυγή, σάρκα και χυμό μέσα σε ένα επίθετο.